Swornegacie

W malowniczym zakątku Ziemi Zaborskiej, na północnym brzegu Jeziora Karsińskiego, nad rzeką Brdą, leży wieś SWORNEGACIE.

Nazwa obecna ustaliła się w XIX wieku. W dokumentach historycznych stwierdza się następujące jej odmiany:

  • Swornigac – 1272 r.,
  • Swornigat – 1275 r.,
  • Swornigacz – 1303 r.,
  • Sworngatz – 1354 r., 1382 r.,
  • Swornegacz – 1382 r ., 1400 r.,
  • Sfornegac – 1653 r.,
  • Swornogac – 1664 r.

Pierwszą wzmiankę o wsi podaje dokument papieża Grzegorza X z dnia 15 lipca 1272 roku, który poleca opiece biskupów chełmińskich ulokowany tutaj zakon augustianów. Ufundował go tutaj książę pomorski Mestwin II i jego żona księżna Eufrozyna.

W 1275 roku ojcowie augustianie dysponowali już kościołem. Książę Mestwin staje się ich dobroczyńcą nadając przeorowi Borysławowi Swornegacie wraz z jeziorem Łukomie.

W 1291 roku do wsi przybywa z licznym orszakiem książę Mestwin II i nadaje osadzie przywilej lokacyjny, potwierdzony przez biskupa włocławskiego, a następnie w roku 1294 przez księcia Przemysława II.

Ojcowie augustianie nie mieli tutaj spokoju. Klasztor w czasach krzyżackich często napadano. Z tego powodu Wacław III zezwolił w 1303 roku na połączenie augustianów z zakonem cystersów w Oliwie.

Aby zapobiec konfliktowi cystersi na życzenie wielkiego mistrza Luthera ks. Brunszwiku oddali Swornegacie Zakonowi. Administracyjnie osada została włączona do komturstwa tucholskiego i zamieniono ja na folwark.

W 1330 roku powstało tu wójtostwo krzyżackie. W 1382 roku komtur tucholski Henryk von Bullendorf nadał ziemię folwarczną nowym osadnikom.

W 1466 roku na mocy II pokoju toruńskiego Pomorze powróciło w granice Królestwa Polskiego. Swornegacie zostały włączone do klucza kosobudzkiego.

Przywilej z 1382 roku pozwala przypuszczać, że w osadzie była szkoła parafialna. Jej istnienie potwierdziły dokumenty z XVI i XVII wieku.

Wizytacja kościelna w 1695 roku potwierdziła istnienie we wsi drewnianego kościoła parafialnego z trzema krzyżami pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela i św. Bartłomieja.

Od 1617 roku, zapewne z braku duchownego, kościół administracyjnie został podporządkowany Parafii Konarzyny. Pewne usamodzielnienie nastąpiło w 1900 roku.

Obecny kościół murowany pod wezwaniem św. Barbary został zbudowany w 1916 roku. Dawniejszy, drewniany, pochodzący z 1742 roku przeniesiono do skansenu sztuki ludowej we Wdzydzach. Nastąpiło to w roku 1982.

W czasie między I a II wojną światową Swornegacie miały przeważnie drewniane chaty kryte strzechą. Ludność z trudem uprawiała piaszczystą i mało wydajną ziemię. Dodatkowym źródłem dochodu było rybołówstwo i praca w lesie.

Życie kulturalno-oświatowe było ożywione. Działało wiele organizacji społecznych. Aktywni byli działacze Związku Zachodniego zaciekle w czasie II wojny światowej ścigani przez hitlerowców. Wielu mieszkańców Swornegaci straciło życie. Ich nazwiska upamiętnia tablica umieszczona na ścianie kościoła parafialnego.

W 1932 roku została oddana do użytku murowana szkoła, funkcjonująca do dzisiejszego dnia.

Podczas okupacji hitlerowskiej ludność wsi została wysiedlona, a całą okolicę włączono do obszaru ćwiczeń wojskowych. Część ludności wywieziono w głąb Rzeszy, część do innych wsi powiatu chojnickiego. Z powodu nieostrożności żołnierzy wybuchł pożar i część wsi spłonęła.

Po wojnie władze PRL zamierzały ocalałą ludność przesiedlić na „ziemie odzyskane”, a teren gromady przeznaczyć pod zalesienie.

Przystąpiono jednak do odbudowy wsi. Domy drewniane zamieniły się na murowane.

W 1962 roku ponownie wybuchł we wsi pożar i zniszczył pozostałe chaty.

W 1962 roku miejscowość została zelektryfikowana.

Wielkim wydarzeniem dla mieszkańców było otwarcie w 1963 roku domu kultury. Zbudowany został czynem społecznym.

W roku 1966 oddano do użytku internat przyszkolny. Nowy budynek internatu przekazano dzieciom w 1988 roku.

W 1995 roku społeczeństwo wsi otrzymało salę gimnastyczną.

Znaczne zmiany przyniosły lata dziewięćdziesiąte. Gmina Chojnice zainwestowała w Swornegaciach ogromne środki finansowe. Wieś została stelefonizowana, zwodociągowana i skanalizowana. Pojawiły się chodniki i stylowe lampy oświetleniowe.

Swornegacie ciągle rozwijają się.  Stają się miejscowością wczasową szeroko znaną w Polsce.

Opracował mgr Ryszard Kontek na podstawie: Cz. Wycech „Powiat chojnicki – ziemia, ludność, przeszłość”.
Życie gospodarcze i społeczne, Chojnice 1936 rok.

Park Narodowy Bory Tucholskie (http://www.park.borytucholskie.info/)

Zaborski Park Krajobrazowy (http://zaborypark.eco.pl/)

Mapę Zaborskiego Parku Krajobrazowego można pobrać: tutaj (uwaga, plik waży prawie 9MB).

Majestat kompleksu leśnego Borów Tucholskich (drugi pod względem wielkości po Puszczy Białowieskiej; Park Narodowy, 4 Parki Krajobrazowe: Zaborski , Tucholski, Wdecki, Wdzydzki i 26 rezerwatów przyrody). Brda zagłębia się w Zaborski Park Krajobrazowy na 164,0 km.
Zaborski Park Krajobrazowy zał. 1990 r. jest położony na północno -zachodnich krańcach Borów Tucholskich. Powierzchnia Parku 26.490 ha, strefy ochronnej 7 536 ha. Zróżnicowana rzeźba terenu, duże ilości lasów – 67,8 % pow, duża ilość jezior, rzek i strumieni (36 akwenów – 13,5 % powierzchni), 5 rezerwatów, 82 pomniki przyrody, 250 gatunków porostów, 43 gatunki ssaków, wśród nich m. in. sarna, dzik, jeleń, zając, królik, jenot, bóbr, wydra., 120 gatunków ptaków, m.in: orzeł bielik, puchacz, myszołów, błotniak stawowy, krogulec, jastrząb gołębiarz, żuraw. Do najrzadszych należy remiz oraz wilga i zimorodek.. Głównym celem jest ochrona roślin i zwierząt oraz pielęgnacja tradycji np. folkloru, rzemiosła, obyczajów zamieszkującej w granicach parku ludności.}

PARK NARODOWY BORY TUCHOLSKIE. Powstał jako 21 PN w Polsce. Położony na terenie woj. Pomorkiego w Gminie Chojnice. Utworzony 1.07.1996 r.na powierzchni 4.789,34 ha, lasy stanowią 79 % powierzchni, wody 11 %. Otulinaparku zajmuje powierzchnię 10.292,24 ha. Teren parku w całości wyodrębniono z Zaborskiego Parku Krajobrazowego. Park obejmuje północno – zachodnią częśćBorów najpiękniejszą i najbardziej nienaruszoną pod względem przyrodniczym. Centralnym i najcenniejszym punktem PNBT jest Struga Siedmiu Jezior ze zlewnią o pow. 36,8 km2 w 100 % zalesiona. Na terenie Parku znajduje się 17 jezior o pow. pow.1 ha. Spotykamy prawie wszystkie typy genetyczne i limnologiczne jezior np. rynnowe, wytopiskowe, lobeliowe, oczka, kotły i kociołki. Na terenie Parku znajdują się tylko dwie miejscowości Bachorze i Drzewicz i mieszka na stale 15 osób. Najcenniejsza flora to: widłakjałowcowaty, widłak spłaszczony, widłak torfowy, widłak goździąsty, widłak wroniec, grzybienie północne i białe, lobelia jeziorna, poryblin jeziorny, rosiczka okrągłolistna, brodaczki i włostki, bagno zwyczajne. Do najcenniejszej fauny w Parku Narodowym Bory Tucholskie zaliczany jest; puchacz, orzeł bielik, zimorodek, tracz nurogęś, gągoł, 7 gatunków nietoperzy,bobry, jaszczurka zwinka, żmija zygzakowata, padalec, zaskroniec, wydra, rzekotka drzewna, rzęsorek mniejszy.

Drugi czerwca 2010 roku jest szczególną datą w historii ochrony Borów Tucholskich. W tym dniu obradująca w Paryżu Międzynarodowa Rada Koordynacyjna programu Człowiek i Biosfera (MAB) zadecydowała o utworzeniu Rezerwatu Biosfery Bory Tucholskie. Jest to 10 i największy rezerwat biosfery w Polsce. Powołanie rezerwatu jest owocem prawie 20 letniej współpracy środowisk naukowych, władz samorządowych i organizacji pozarządowych w celu ochrony tego cennego pod względem przyrodniczym i kulturowym obszaru. Nadanie temu obszarowi międzynarodowej rangi, marki rozpoznawalnej na całym świecie z pewnością przyczyni się do promocji Borów Tucholskich jako obszaru, na którym rozwój ekonomiczny idzie w parze z ochroną przyrody, krajobrazu i dziedzictwa kulturowego w myśl szeroko pojętego zrównoważonego rozwoju. Co więcej, jeszcze bardziej uwrażliwi mieszkańców regionu na proekologiczne sposoby użytkowania ekosystemów oraz na tworzenie harmonii pomiędzy społeczeństwem i przyrodą .

Rezerwat Biosfery  to wyznaczony obszar chroniony zawierający cenne zasoby przyrodnicze. Rezerwaty mają na celu ochronę różnorodności biologicznej i umożliwienie lepszej obserwacji zmian ekologicznych w skali całej planety. Pełnią trzy zasadnicze funkcje:

  • ochronną, polegająca na przyczynianiu się do ochrony krajobrazów, ekosystemów, zróżnicowania gatunkowego i genetycznego,
  • rozwojową poprzez sprzyjanie formom rozwoju gospodarczego i ludzkiego, które uznać można za społeczno-kulturowo i ekologicznie zrównoważone,
  • funkcję wspierania logistycznego poprzez edukację ekologiczną, a także szkolenia, badania i monitoring w odniesieniu do lokalnych, regionalnych, narodowych i globalnych zagadnień związanych z ochroną i zrównoważonym rozwojem.

Rezerwat Biosfery „Bory Tucholskie” jest 10 rezerwatem utworzonym w Polsce, największym tego typu obiektem w Polsce. Łączna powierzchnia jego trzech stref wynosi 3195 km2. Występuje tu wiele naturalnych ekosystemów wodnych, torfowiskowych i leśnych, z których najwartościowsze utworzą jedną ze stref RB, a mianowicie strefę rdzenną.

Strefę rdzenną tworzy: Park Narodowy “Bory Tucholskie” oraz 25 następujących rezerwatów: Dolina Rzeki Brdy, Bagna nad Stążką, Źródła Stążki, Jezioro Piaseczno, Brzęki im. Zygmunta Czubińskiego, Miedzno, Cisy Staropolskie im. Leona Wyczółkowskiego, Jezioro Laska, Mętne, Bór Chrobotkowi, Bagno Stawek, Jezioro Ciche, Jezioro Małe Łowne, Piecki, Cisy nad Czersk Strug, Kręgi Kamienne, Jezioro Zdręczno, Krwawe Doły, Dury, Jeziorka Kozie, Nasionek, Ustronie, Bagno Grzybna, Jelenia Góra, Martwe. Łączna powierzchnia strefy rdzennej wynosi 78,81 km2. Obszar parku narodowego i wymienione powyżej rezerwaty przyrody stanowią najcenniejsze obiekty przyrodnicze całego regionu Borów Tucholskich.

Strefę buforową tworzą głównie cztery parki krajobrazowe, z wyłączeniem powierzchni występujących w nich rezerwatów przyrody, które stanowi strefę rdzenną. Parki krajobrazowe to:

    • Wdzydzki Park Krajobrazowy
    • Tucholski Park Krajobrazowy
    • Zaborski Park Krajobrazowy
    • Wdecki Park Krajobrazowy

      W skład strefy buforowej wchodzą te powierzchnie leśne i łąkowe wokół 6 rezerwatów przyrody położonych poza obszarami parków krajobrazowych. Strefy buforowe sześciu rezerwatów zlokalizowane są na obszarach chronionego krajobrazu, które są jedną z form ochrony przyrody w Polsce.

      Strefę tranzytową tworzą te obszary 22 gmin (13 z województwa kujawsko –pomorskiego i 9 z województwa pomorskiego) i jednego miasta (Tuchola w województwie kujawsko-pomorskim), które nie wchodzą w skład parku narodowego i parków krajobrazowych. Wśród nich znajdują się obszary następujących gmin: Bukowiec, Cekcyn, Drzycim, Gostycyn, Jeżewo, Kęsowo, Lniano, Lubiewo, Osie, Śliwice, Świekatowo, Tuchola i Warlubie (woj. kujawsko – pomorskie) oraz Brusy, Chojnice, Czersk, Dziemiany, Karsin, Konarzyny, Kościerzyna, Lipusz, Stara Kiszewa (woj. pomorskie). Powierzchnia strefy tranzytowej wynosi 206 864,57 ha.  Strefa tranzytowa jest niemal dwukrotnie większa od obszaru strefy buforowej. Pod względem ekonomicznym jest to obszar jednolity, zorientowany na gospodarkę leśną,  przetwórstwo drewna i ubocznych produktów leśnych oraz na rekreacją i wypoczynek. Te  dziedziny gospodarki realizowane są z uwzględnianiem zasad ochrony przyrody. W strefie tranzytowej występuje dziesięć obszarów Chronionego Krajobrazu (całkowicie lub częściowo) oraz kilkaset pomników przyrody, głównie drzew i alei drzewnych. Znajdują się w  niej równie liczne użytki ekologiczne, trzy zespoły przyrodniczo-krajobrazowe, siedem specjalnych obszarów ochrony siedlisk (SOO) ustanowione w oparciu o Dyrektyw Siedliskową Unii Europejskiej oraz dwa obszary specjalnej ochrony ptaków (OSO) ustanowione w oparciu o Dyrektyw Ptasi UE.